Mesna Zajednica Nakovo Miladina Zorica 1A Nakovo

Arhitektura

        

 Arhitektura sela  Nakova

 IZ BIOGRAFIJE SELA

 

Selo  Nakovo se nalazi severoistočno od Kikinde, udaljeno je oko 7km. na samoj Srpsko-rumunskoj granici.

 

 

                                                                           

 Atar sela Nakova zahvata ugao Srpsko-rumunske državne granice između graničnih kamenova A-66 i A-69. Po svojim dimenzijama spada među manje katastarske opštine. Veličina atara zahvata površinu od 5x4km. čije granice obrazuju približno oblik kvadrata.

 Teren je pretežno ravničast i peskovit, sa nešto zatalasanom površinom oko obala duž ostatka rečice Galadske, danas kanala za odvodnjavanje. Područje atara deli se na rudine. U prošlosti je između današnjih rudina Nakovačke livade i Čarda-Rita bila još jedna rudina koja se zvala Ried Melonen Flur, a danas je ta rudina u sklopu Čarda-Rita. Raniji nazivi rudina prepisani su sa originala Mape Nakova iz 1855. godine.                             

 

Verovatno je još u preistorijskom dobu u selu Nakovu ili u okolini sela, postojalo naselje ljudi iz bronzanog doba. Ovo ptvrđuju neki arheološki ostaci na ovim prostorima.

U IV veku Huni, stepski narod tursko-tatarskog porekla, pokorili su mnoge narode od Kaspijskog mora do Baltičkog poluostrva i izazvali seobu naroda. Potisnuli su Sarmate, zauzeli Panonsku niziju. Pokorili razna germanska, verovatno i slovenska plemena i stvorili prostranu državu. Ova hunska država, doživljava  svoju najveću moć za vreme Atile, a prestonica mu je bila po svoj prilici, negde u blizini Segedina (jug Mađarske danas).

Na mestu Hunske države, germansko pleme Gepidi, osniva svoju državu, koja već u VI veku potpada pod Avare, naro srodan Hunima. Ne zna tačno, gde je bila prestonica Avarske države, ali se pouzdano zna da je tzv. „Atilino blago“, verovatno bilo avarskog porekla. Onoje nađeno 1799. god. Prilikom podizanja ograde oko vinograda grofa Kristofera Nake. Blago se sastojalo od 23 zlatna bokala, pehara i šolja.

Posle propasti avarske države, ove krajeve naseljavaju Bugari.

Kraje IX i početkom X veka, se Mađari, pasirska plemena ugro-finskog porekla mongolske rase, počinju kretati u pravcu Panonske nizije i tu zatiču mnogobrojna srpska plemena.

Na samom mestu današnjeg sela Nakova, u srednjem veku je selo mađarskih kmetova koje nosi naziv Szollos (mađ. Vinograd, oko sela je bilo dosta vinograda).

Početkom XVI veka mađarski kmetovi beže iz sela, verovatno zbog približavanja Turaka, selo je gotovo sasvim opustošeno. Veruje se da je i sam Mehmed-paša Sokolović sa svojom vojskom prošao kroz selo, krećući se prema Čanadu. Po dolasku turaka, Szollos potpada pod temišvarski pašaluk.

Od dolaska Turaka pa sve dodruge polovine XVII veka nema pisanih podataka o selu, pa se može poverovati da je sasvim ili skoro opustelo.

Konačno, mirom u Beogradu 1739. godine, granica između Turske i Austrije su Sava i Dunav. Time ovi krajevi potpadaju pod vlast Austrije.  Uprava čitavovom ovom pokrajinom, poverena je Dvorskoj komori u Beču. Ona osniva od temišvarskog pašaluka poseban region, okrug koji se naziva Temišvarska provincija ili Temišvarska banovina (po kojoj nastaje reč Banat) sa sedištem u Temišvaru.

Austrija je želela da Banat privredno podigne.

1723-1725. Uzrađena je mapa ovog dela Banata, ali na njoj nije označeno mesto Szollos, ali 1743. god. Izvesni Hec Jakob uzima pustaru Szollos pod zakup.U drugoj polovini XVIII veka ovo područje često menja vlasnike dok, konačno, braća Nako (grčki trgovci iz okoline Dojrana) kupuju 1782. god. Imanje od vlade iz Beča. Braća Nako bili su nosioci plemićke titule.

Da bi obezbedio radnu snagu za svoje imanje, Grof Kristifor Nako je selo naseljavao Mađarima kojima se priključilo nekoliko slovačkih porodica, 1874. god. Je na pustari Szollos izgrađeno 50-tak kuća. Tih godina selo menja naziv i po grofu Nako dobija ime Nakofalva (Nakoselo-Nakovo).

U isto vreme počinje kolonizacija po nalogu austrijske vlade iz Beča. Doseljava se veliki broj porodica iz Nemačke i poneka iz Francuske.

Naselje koje se podiže, tipično je panonskog tipa-pravilno ušoreno. U centru sela bio je Trg, a na trgu Opštinska kuća. U istoj zgradi bio je stan za učitelja i sveštenika, škola i parohijski dom.

 

                          

                             

U selu je izbušeno nekoliko arteskih bunara. Kuće koje se podižu obično su sa dve sobe i nus-prostorijama. Zidovi su od naboja, a pokrivač od trske. Kuće su visine oko 3m i veličine 4x9,5m.

Glavno zanimanje kolonista je zemljoradnja i vinogradarstvo, a bave se i stočarstvom.

Prema popisu iz 1793.god. u selu živi 1054 stanovnika, uglavnom Nemaca.

Već 1863. god. Oni uz povoljne kredite uspevaju da otkupe zemlju od Kristifora Nako i postanu stvarni vlasnici površina koje obrađuju.

Početkom XX veka u Nakofalvi je 80% pismenih, što je znatno iznad proseka okolnih „domorodačkih“ sela.

Prema popisu iz 1911.god. u selu živi 2834 stanovnika, svi Nemačke narodnosti.

1924.god. formiran je srez Velika Kikinda, kome pripada selo Nakodorf.

                                              

 

                                    

 

                                                           Grb sela pre II svetskog rata

 

Stvaranjem Srba, Hrvata i Slovenaca, nastoji se da se naziv mesta prilagodi novom vremenu. Tako mesto Nakofalva dobija zvanični naziv Nakovo 1922.god.

Leta 1944.god. veći broj Nemaca, svesni svog nelojalnog odnosa prema Jugoslaviji, napušta Nakovo i beži zajedno sa nemačkom vojskom.

U proleće 1946.god. počinje naseljavanje/kolonizacija boračkih porodica u Nakovo. Naseljavanje je vršeno iz srezova: Bosansko Grahovo, Bosanski Petrovac, Banja Luka, Bihać, Drvar, Ključ,...

 

 NAKOVO PO TIPOLOGIJI SEOSKIH NASELJA

 

Nakovo spada u grupu plansko nastalih seoskih naselja. Planska naselja nastaju u Vojvodini u drugoj polovini XVIII veka, za vreme planifikacije te teritorije od strane Austrijske vlasti.

Stručnjaci inženjeri i geometri izrađuju planove naselja sa diferenciranom uličnom mrežom, veličinom blokova, rasporedom kućišta i položajem kuće u dvorištu.

Pravilna naselja karakteriše čista pravougaona shema, sprovedena dosledno od ulične mreže pa sve do položaja i oblika kuće i kućišta.

 

 SEOSKI ATAR PO PROSTORNO – URBANISTIČKOJ TIPOLOGIJI

 

 GENEZA

                                            

                            

 

Pogenezi atar sela Nakova se može svrstati u grupu planski nastalih atara.

-          sve granice atara su pravolinijske (izuzev duž vodotokova)

-          veličina atara određena je prma broju domova i poseda u selu (1,1/2,1/4 sesije)

-          atar ima uglavnom oranice

-          unutrašnja organizacija obavljena je planom

 

VELIČINA

 

Veličina atar je 5x4km, 20km2 što je približno 2000 hektara.

 

KOMPAKTNOSTFIGURE

 Granice atara sela obrazuju, približno oblik kvadrata. Granice uglavnom ne prelaze udaljenost od 3km od centra sela, sem na par mesta, što se smatra veoma povoljnim u pogledu organizovanja komunikacije/saobraćaja koji se obavlja između seoskog naselja i poljoprivrednih površina.

-koeficijent kompaktnosti figure nakovačkog atara iznosi 4,027

Ova vrednost se, u odnosu na najpovoljniji (6x6km2, Kkфа=4) smatra zadovoljavajućim.

 Udaljenost granica atara i javnih saobraćajnica od naselja

 U Nakovu imamo dva osnovna tipa saobraćajnica

-Lokalni atarski put

-Javna saobraćajnica višeg reda

Naselje i javna saobraćajnica ekscentrično postavljeni u odnosu na figuru atara. Pri tome, glavna saobraćajnica prolazi kroz sam centar seoskog naselja Nakovo.

 SEOSKI ATAR - agroekonomski

 Pedološki sastav tla

 Selo Nakovo nalazi se na ivici lesne trase, što se smatra povoljnim u smislu uzgajanja poljoprivradnih kultura, ali i izgradnje.

 Nagib terena

 Prema nagibu terena, površinu atara sela Nakova svrstavamo u klasu I od 0˚-3.To su odlične površine jer već posle 3˚ nagiba može da počne erozija zemljišta.

 Nadmorska visina

 Prema klasifikaciji, tereni nadmorske visine do 200m uvršćuju se u nizijske prostore. Nakovo se nalazi na 80m, te samim tim potpada pod ovu kategoriju.

 Organizaciono ekonomska podobnost

 Pogodnim se smatraju atari koji imaju površinu najmanje 1000 redukovanih hektara na oranicu. Nakovo ovaj uslov zadovoljava. Takođe, veoma je povoljna, forma atara bliska kvadratu, a tako i udaljenost ivičnih granica atara ne prelazi 4km od centra sela na najudaljenijim tačkama.

 Dominantna struktura proizvodnje

 U ovom selu dominira ratarska proizvodnja, ali se susreće i povrtarska, kao i voćarstvo-vinogradarska.

 

URBANISTIČKO-MORFOLOŠKA STRUKTURA SELA

 

                            

 

                               Urbanistički plan sela iz perioda pre II svetskog rata

 

Nakovo po urbanističko-morfološkoj tipologiji spada pod tip razređeno zbijeni tip seoskog naselja kao plansko naselje. Moguće je jasno ustanoviti građevinski rejon. Domaćinstva su, po pravilu, poređana duž linije regulacije dok se unutrašnjost blokova koriste kao veće ili manje poljoprivredne površine.

Gustina naseljenosti u Nakovu je 14st/ha što je veoma malo za ovaj tip naselja te je ostavljena mogućnost daljeg pogušćavanja stanovanja bez širenja građevinskog rejona, najpovoljnija gustina za ovaj tip naselja je od 20-25 st/ha.

Rastojanje između domova se kreće od 30-45m.

Javna saobraćajnica prolazi kroz Nakovo te je ono odlično povezano sa naseljima istog i višeg reda.

 VELIČINA SELA

 Za određivanje veličine nekog seoskog naselja, osnovni usvojeni kriterijum je broj stanovnika.

Prema poslednjem popisu, Nakovo ima neštomanje od 2000 stanovnika. Nakovo spada u grupu velikih seoskih naselja.

 

ZONIRANJE – PLAN NAMENE POVRŠINA

 

U  Nakovu postoje osnovne funkcije seoskih naselja:

Škola, kulturni dom, prodavnice, ambulanta, apoteka, pošta, pijaca, mesna zajednica, mesna kancelarija, zadruga, kapela, crkva, bioskop, gostionica..

Od posebnih funkcija ima spomenik kultur, lovno područje.

Prema ovim osnovnim funkcijama Nakovo se kategoriše kao selo sa seoskim centrom.

 

STAMBENA ZONA

Naseljska teritorija Nakova je sa 75% namenjena stanovanju, a svi drugi sadržaji su skromno zastupljeni.

Stambenu zonu čini zbir površina individualnih poljoprivrednih kućišta, kućišta mešovitih domaćinstava i kućišta nepoljoprivrednog stanovništva.

U užoj zoni centra javlja se mešovito stanovanje stambeno-poslovne, poslovno-stambene i čisto stambene zgrade sa većim brojem stanova.

Bavljenje poljoprivrednom aktivnošću na okućnici (držanje stoke, poljoprivrednih mašina,proizvodnja stočne hrane i sl.), rezervisano je za prostor na kome su jednoporodnične zgrade i veće parcele.

Sprovedene analize pokazuju da su prirodni i radom stvoreni uslovi na području Nakova, dovoljno dobri da se naselje i dalje razvija u okviru građevinskog reonakoji sada zaposeda.

Površine u okviru građevinskog reona

 

Stanovanje 122.4ha

Centar 1.32ha

Privredna iskladišna namena 3.46ha

Komunalni objekti i službe 0.27ha

Zelenilo/rekreacija10.68ha

Saobraćajna mreža 25.5ha

Kulturno istorijski spomenici 1.42ha

Površine specijalne namene 2.08ha

 

Površine van građevinskog reona

 

Stanovanje 0.45ha

Privredna namena 9.5ha

Komunalni objekti i službe(groblje) 1.5ha

 

SEOSKI CENTAR

 U centru su sledeći objekti: osnovna škola, vrtić, zdravstvena stanica, apoteka, dom kulture, omladinski dom, pošta, prodavnice, pijaca, kafana,...

Seoski centar u Nakovu se javlja u vidu glavne ulice(linijski centar), ne potpuno definisan javnim sadržajima. Uslužni, ugostiteljski, kulturni,..objekti nalaze se usklopu stanovanja.

Rekonstrukcija centra sela izvršena je 1980.tih.Tom prilikom, na atraktivnoj lokaciji izgrađen je je mali centar trgovačkog, ugostiteljsko-uslužnog te kulturnog karaktera.Centar je osmišljen kao kompaktan blok sa nenadkrivenim unutrašnjim dvorištem. Ono je poplačano i oprmljeno elementima urbanog mobilijara i koristi se kao mali trg, obzirom da u selu ta vrsta javnog prostora ne postoji.

 

Glavna seoska saobraćajnica, koja zahvata centar sela, veoma je prostrana sa drvoredima i travnjacima. Duž tog poteza obezbeđena su mesta za sedenje, odmor i druženje stanovnika.

 

Javni saobraćaj kojim se dolazi do centra zapravo preseca i prolazi kroz sam centar. To se smatra veoma nepovoljnim i u tom slučaju se pribegava jednom od ovih rešenja

-Distanciranje centra samo sa jedne strane ulice (prihvatljivo iz ekonomskih razloga)

-izmeštanje javne saobraćajnice

 

PRIVREDNA I SKLADIŠNA ZONA

 Nakovo sadrži ovu zonu kao radnu površinu u gađevinskom reonu i radne površine izvan građevinskog reona.

Između naselja i privredne zone, obezbeđen je pojas zelenila širine 20-30m, što je u granicama optimuma. Veličina čitave privredne zone iznosi 0,7-0,8ha, što se smatra, u odnosu na ovu kategoriju seoskog naselja, malom površinom.

 ZONA KOMUNALNIH OBJEKATA I SLUŽBI

 U sadržaju ove zone sela Nakova pojavljuje se:

-groblje površine 2000m2 (po propisu je potrebno 4m2/ stanovniku), postoji mogućnost proširenja van granica lokacije

-deponije smeća-planira se izgradnja pogona za preradu otpadaka, do tad se koristi postojeća deponija

-prostor za sanaciju uginulih životinja za sada je samo u planu rešavanje tog pitanja

-vodovod i kanalizacija - postojeće tehničko rešenje vodovoda je potrebno prilagoditi planiranoj potrošnji od 200l/stanovnik/dan. Otpadne vode se odvode u septičke jame, a atmosferske otvorenim kanalima u retencione kanale. Elektro-energetska, ptt, gasna infrastruktura postoji i zadovoljava potrebe sela.

 ZELENILO/SPORT, RAZONODA, REKREACIJA

 U Nakovu se javljaju dve vrste zelenih površina:

-parkovsko zelenilo, u centru sela kod crkve i ambulante

-zaštitno zelenilo, pojas zaštitnog zelenila opasuje delimično ivice sela i čini granicu između stambene i privredne zone

 

Od sporsko-rekreativnih površina, u selu se pojavljuju:

-fiskulturna sala u sklopu osnovne škole i igrališta na otvorenom (košarka, odbojka, fudbal)

-fudbalski stadion na periferiji sela

 

SAOBRAĆAJNA MREŽA NASELJA

 U Nakovu imamo glavnu, primarnu ulicu koja povezuje seosko naselje sa naseljima višeg reda, ili sa drugim seoskim naseljem. To je magistralni put koji vodi u Rumuniju, a kroz sve ulice prolaze  putevi od lokalnog značaja.

Sabirne su ulice koje povezuju pojedine blokove. Stambene ulice vode do kućišta.

Do 1960. godine u Nakovu nije bilo asfaltiranih puteva. Glavna ulica je bila makadam čitavom dužinom. U periodu od 1960-1970. godine sve saobraćajnice su asfaltiran.

 

       

                   profiliulica

 ZONA KULTURNO – ISTORIJSKIH, VERSKIH, I  DRUGIH OBJEKATA

 

U Nakovu postoji Pravoslavna crkva sagrađena u raškovizantijskom stilu izgrađena devedesetih.

Sreće se i spomenik narodnom heroju (II sv.rat), podignut za vreme Tita.

U selu ima dosta priera dobro očuvanih tipičnih vojvođanskih planskih kućišta. Koje bi trebalo proveriti od strane Zavoda za zaštitu spomenika kulture, te podvrgnuti uslovima zaštite.

 

 KUĆA / KUĆIŠTE

 U Nakovu imamo planski osnovano kućište. Ono je proizvod Austrijske intervencije-potpuno pravilnog pravougaonog oblika, podeljeno na tri osnovne površine:

-dvorište sa kućom prema ulici

-ekonomski deo sa stajama,senjakom,kotarkom,...

-bašta, voćnjak, vinograd,...

Orjentacija sela je severoistok-jugozapad.

Kućišta su dobo orjentisana tako da je dobro osunčanje, i vetrenje istih.

 

U seoskom naselju Nakovo, kuća/kućište se mogu podvesti pod tri osnovna tipa sa mogućim potipovima:

 

I – iz vremena vlasti Austrije (dr.pol. XVIII veka – poč. XX veka)

 


Ia-  kuće bogatijih seljaka sa dvorišnim pristupom, spratnost – Pod+P

1.soba   

2.soba

3.kuhinja

4.predsoblje

5. ostava

6.hodnik

7.podrum

8.svinjac/kokošinjac

9. stala                                                                                                                        

10.bašta

11.đubrište                

                                                                                                                        


  Ovaj tip kuće javlja se duž glavne seoske ulice. Kolski ipešački pristup su objedinjeni, a ulaz u kuću je bočno iz dvorišta.Zgrade ekonomskog karaktera su mahom postavljene duž ivica parcele.Svi objekti su izgrađeni od postojanih materijala (opeka i crep kao krovni pokrivač), fasade su krečene, a oko prozora i duž venca krova dekorisane plastično. Ulazna kapija je od drveta (naknadno menjane u metalne).

 

    

 Ib- kuće bogatijih seljaka sa tzv. „suvim ulazom“ , spratnost – P

1.soba

2. kuhinja

3. ostava

4. soba

5. predsoblje

6. kuhinja

7. soba

8.ostava

9. staja

10.štala

11.ostava

12.senjak                                                                                              

13. svinjac

14.đubrište

15.bašta                                                                               

16.wc                                                                                                                                                             

 

Ovaj tip kuće se  može sresti u čitavom selu bez obzira na lokaciju.Kuća se sastoji iz dva objekta pod istim krovom i tzv. “suvim ulazom“. Postoji prostrano bočno kućnje dvorište i atipično raspoređeni ekonomski objekti. Svi krovovi(glavnog i pomoćnih objekata) su dvovodni i pokriveni crepom - „nekada biber“.Objekti su građeni od opeke. Podrum za vino postoji ispod cele kuće i dela dvorišta. Kapije su drvene.

             

             Izgled  kuće tip Ib  

                     

Ic-kuće siromašnih seljaka sa dvorišnim ulazom , spratnost – P

1.soba

2.soba

3.ostava

4.predsoblje

5.kuhinja

6.staja/tavan

7.trem

8.svinjac/kokošinjac

9.wc                                                                                                              

10.bašta

                         

                                                                                                                                 

 

Ovaj tip kuće se najćešće pojavljuje u selu. Objekti građeni u opeci. Deo objekta se javlja u konbinaciji opeka zemlja, ili su potpuno od ilovače. Krov dvovodan i pokriven crepom. Ekonomski objekti poređani duž parcele. Fasade su krečene, a oko prozora i duž venca krova dekorisane plastično. Ograda drvena - „taraba“.

 

  

II – iz vremena  1950-70te godine, spratnost – Pod+P

Ove kuće su rađene na osnovu tipskog projekta, funkcija je prilagođena savremenijim uslovima života. Građevinski materijal je opeka,krovni pokrivač od crepa. Krov na dve ili četri vode. Fasade su krečene ili malterisane (ili prskane), bez ikakve dekoracije ili plastike, poneke su oblepljene keramičkim pločicama ili bojene u više boja. Ovi objekti predstavljaju sociorealizam.

1.soba

2.soba

3.predsoblje

4. wc

5.kuhinja

6.ostava

7.trem

8.staja

9.bašta

                                                                                                                 

                                                                                                                                                  

  

III – iz vremena  1970 do danas, spratnost – P

Ove kuće su izgrađene na osnovu kataloške ponude projekata, ili su vlasnici na osnovu svojih potreba pravili planove po kojima su objekti izvedeni.

 

  

LITERATURA

Konstantin Sekulić:“Hronika Nakova“ Kikinda,1986.

Đorđe Simonović-Milorad Ribar“Uređenje seoskih teritorija i naselja“, Beograd 1993.

Svetko Grbić-Tomislav Brkljač :“Nakovo 40 godina slobode i rada“ Kikinda

Urbanistički plan – Nakovo, skraćena verzija , Novi Sad 1983.

Seminarski rad na temu – Seoska naselja ,Tatjana Rajić dia , Arhitektonski fakultet,Beograd 1997.

Sajt:www.banaters.com

Fotografije :Sandra Galić            

 

 

 

Nakovo 2013.                                                                             uredila:

                                                                                                    Sandra Galić dia

 

 

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *